Հրեական առեղծվածային գերեզմանոց՝ Եղեգիսում

Քչերը գիտեն, որ Վայոց ձորի մարզի՝ պատմական ու բազմաթիվ հուշարձաններով հարուստ Եղեգիս գյուղի մոտ գտնվող մի փոքրիկ անտառում՝ Եղեգիս գետի ձախ ափին, կա հրեական գերեզմանոց։ Հրեաների՝ նման զանգվածային գերեզմանոցը եզակի է Հայաստանում։ Հետաքրքիրն այն է, որ ինչպես Եղեգիսում, այնպես էլ Հայաստանի այլ վայրերում հրեական համայնքի գոյության վերաբերյալ արձանագրված որևէ փաստ չկա։ Ինչպես Եղեգիս գյուղի հրեաների ծագումն է առեղծվածային, այնպես էլ այս համայնքի անհետացման հանգամանքները։
Գերեզմանատան տապանաքարերը հայտնաբերվել են 1997-1998 թվականներին։ 2000-ական թվականներին հայ-իսրայելական արշավախումբը պեղումներ է իրականացրել գերեզմանոցի տարածքում։ Հայտնաբերվել են 64 ամբողջական տապանաքարեր և ավել մեծ թվով տապանաքարերի բեկորներ։ Տապանաքարերից 10-ը կրում են եբրայերեն և արամեերեն արձանագրություններ։ Ամենավաղ թվագրված տապանաքարը 1266 թվականով է, իսկ ամենաուշը՝ 1346 թվականով։ Այսպիսով, տապանքարերի արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ հրեական համայնքն այստեղ ձևավորվել է 13-րդ դարի երկրորդ կեսին և գոյատևել է մոտ 70 տարի։
Տապանաքարերի վրայի մոտ 20 արձանագրություններ, բացի արամեերեն երկու արձանագրություններից, վերծանվել են։ Օրինակ նման մի տապանագրում հայրը ողբում է վաղամեռիկ որդու մահը և իր հավատն արտահայտում հոգու անմահությանը։
Հետաքրքիր է, որ Եղեգիս գյուղում այն վայրը, որտեղ գտնվում է գերեզմանոցը, հայտնի է «Յապոնի բաղեր» անունով։
Հրեական համայնքի գոյությունը փաստող արձանագրությունները կարևոր պատմական փաստ են Վայոց ձորի պատմության տվյալ ժամանակաշրջանի ուսումնասիրության համար։