«Ակնը և Նշանավոր ակնեցիները». Խաժակ Սիրեկանյան

Ավանդության համաձայն՝ Անիի կործանումից հետո նրա բնակիչների մի մասը եկել է այստեղ և հանդիպելով սառնորակ աղբյուրի՝ դրա մոտ էլ հիմնել է նոր քաղաքը, այն կոչելով Ակն։ 1300-1321 թվականներին Անիից այստեղ գաղթած հայերը հիմնադրել են իրենց թաղամասը՝ Ս. Հակոբ եկեղեցով։
Այլ պատմության համաձայն՝ Ակնը հիմնադրել են Սեբաստիա տեղափոխված Արծրունիները 1022 թվականին՝ կոչելով այն Մարընտունիկ։
Հնում Ակնը մտնում էր Փոքր Հայքի Երկրորդ Հայք նահանգի մեջ։ Նոր ժամանակներում մտել է երբեմն Էրզրումի, երբեմն՝ Խարբերդի, երբեմն էլ՝ Սեբաստիայի նահանգի (վիլայեթի) մեջ, լինելով Ակնի գավառակի կենտրոնը։ XIV դարում սկզբին Ակնը գրավեցին թուրքերը։
1896 թվականի սեպտեմբերի 3-4-ին թուրք հրոսակները հարձակվեցին Ակնի, իսկ քրդերը՝ շրջակա հայ գյուղերի (Լիճք, Բինկյան, Զմարա, Կասմա, Ապուչեխ, Կամարակապ և այլն) վրա, կոտորեցին բնակիչներին, կողոպտեցին ու հրդեհեցին տները։ Ականատեսի վկայությամբ, զոհերի թիվր հասավ 3000-ի։ Հետագա երկու տասնամյակում հայերը վերաշինեցին քաղաքը, Ակնում նորից կյանքն աշխուժացավ։ Մեծ եղեռնին Ակնը և շրջակա գյուղերը դատարկվեցին հայերից, որոնց մեծ մասը շուտով զոհ գնաց գաղթի ճանապարհին։ 1929 թվականի տվյալներով՝ Ակնում մնացել էր ընդամենը 41 հայ բնակիչ։ Ներկայումս այն անշուք գավառական քաղաք է։19-րդ դարի սկզբին քաղաքն ունեցել է շուրջ 10.000 բնակիչ, որից մոտ 5500-ը՝ հայեր։
Ակնցիները տվել են գրչի ու մտքի բազմաթիվ ականավոր մշակներ՝ բժիշկներ և ուսուցիչներ, արվեստագետներ, իրավաբաններ, ազգային ե հոգևոր գործիչներ։
--Արփիար Արփիարյան (1851- 1908) - արձակագիր,
հրապարակախոս, գրական քննադատ, խմբագիր
--Միսաք Մեծարենց (1886-1908) - բանաստեղծ
--Գրիգոր Զոհրապ (1861-1915) - գրող, քաղաքագետ, փաստաբան և բարեգործ
--Սիամանթո (1878-1915) - բանաստեղծ
--Արշակ Չոպանյան (1872-1954) - գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ
--Մինաս Չերազ (1852-1928) - գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ
--Նիկոլ Գալանտերյան (1881-1944) - կոմպոզիտոր
Երեմիա Չելեպի Քյոմուրճյան
--Արտավազդ արքեպիսկոպոս Սյուրմելյան - հոգևորական
--Լևոն Գասպարյան - բժիշկ
Շատերը ակնեցի են համարում նաև միջնադարյան մեծ բանաստեղծ Նահապետ Քուչակին»։