«Պահպանել կառույցը, բայց ջնջել նրա հայկական ինքնությունը՝ նույնպես միջազգային իրավունքի խախտում է». Արա Պապյան

Դիվանագետ, ԱԺԲ անդամ Արա Պապյանի ֆեյսբուքյան գրառումը. «Հաջիևին՝ ի պատասխան․ պահպանել կառույցը, բայց ջնջել նրա հայկական ինքնությունը՝ նույնպես միջազգային իրավունքի խախտում է
Դուբայում Հիքմեթ Հաջիևի այն հայտարարությունը, թե Ադրբեջանը «պահպանելու է քրիստոնեական ժառանգությունը», ինքնին բավարար երաշխիք չէ։ Միջազգային իրավունքը պետությունից պահանջում է ոչ միայն ֆիզիկապես չքանդել եկեղեցին, վանքը, գերեզմանոցը կամ խաչքարը, այլև պահպանել տվյալ հուշարձանի պատմական իսկությունը, ամբողջականությունը, ծագումը, արձանագրությունները և այն ստեղծած համայնքի հետ կապը։
Հետևաբար՝ հայկական եկեղեցին կանգուն թողնելը, սակայն այն «աղվանական», «ուդիական», «կովկասյան-ալբանական» կամ պարզապես անանուն «քրիստոնեական» հուշարձան ներկայացնելը պահպանություն չէ։ Եթե դրան զուգահեռ հեռացվում կամ փոփոխվում են հայկական արձանագրությունները, խաչերը, ճարտարապետական առանձնահատկությունները, պատմական անվանումը կամ Հայ առաքելական եկեղեցու և հայ ժողովրդի հետ կապը, ապա տեղի է ունենում ոչ թե պահպանություն, այլ՝ մշակութային յուրացում և ինքնության ջնջում։
1. Հաագայի 1954 թվականի կոնվենցիան արգելում է ոչ միայն ոչնչացումը, այլև յուրացումը
Մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին Հաագայի կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի 3-րդ կետով պետությունները պարտավորվում են արգելել, կանխել և անհրաժեշտության դեպքում դադարեցնել մշակութային արժեքների նկատմամբ՝
“any form of theft, pillage or misappropriation … and any acts of vandalism”։
Այսինքն՝ կոնվենցիան ուղղակիորեն արգելում է ոչ միայն գողությունը, կողոպուտն ու վանդալիզմը, այլև misappropriation-ը՝ մշակութային արժեքի յուրացումը։ Հուշարձանի ազգային կամ կրոնական պատկանելության կեղծ վերագրումը, հատկապես երբ այն ուղեկցվում է իսկական արձանագրությունների ու տարբերակիչ հատկանիշների վերացմամբ, կարող է մտնել հենց այս հասկացության շրջանակի մեջ։
Կոնվենցիայի 1-ին հոդվածը հատուկ ընդգծում է, որ պաշտպանության ենթակա են ինչպես կրոնական, այնպես էլ աշխարհիկ ճարտարապետական և պատմական հուշարձանները՝ անկախ դրանց ծագումից կամ սեփականության ձևից։ Հաագայի 1954 թ. կոնվենցիայի ամբողջական պաշտոնական տեքստը՝ UNESCO
2. Մշակութային ժառանգությունը անբաժանելի է այն ստեղծած ժողովրդի ինքնությունից
ՄԱԿ-ի Մշակութային իրավունքների անկախ փորձագետ Ֆարիդա Շահիդի զեկույցում՝ A/HRC/17/38, շեշտվում է, որ մշակութային ժառանգությունը կապված է մարդու արժանապատվության և ինքնության հետ, իսկ դրա պաշտպանությունը չի սահմանափակվում միայն նյութական կառույցի պահպանմամբ։ Պետք է պահպանվի նաև հուշարձանի կապը այն ստեղծած ժողովրդի կամ համայնքի հետ։
Զեկույցի 2-րդ կետում ասվում է, որ ժառանգության պահպանումը պարտադրում է՝
հաշվի առնել անհատների և համայնքների իրավունքները տվյալ ժառանգության նկատմամբ և այն կապել իր ստեղծման աղբյուրի հետ։
Նույն զեկույցի 11-րդ կետը զգուշացնում է, որ մշակութային ժառանգության վերաբերյալ տեղեկությունները կարող են խեղաթյուրվել քաղաքական նպատակներով, իսկ պատմության որոշ հատվածներ՝ միտումնավոր ընդգծվել կամ հեռացվել՝ հանրային կարծիք ձևավորելու համար։
12-րդ կետն էլ հստակ արձանագրում է, որ մշակութային ժառանգության յուրացումը վնասում է համայնքների՝ սեփական ժառանգությունից օգտվելու և այն վայելելու իրավունքին։
Ուստի հայկական վանքը ֆիզիկապես կանգուն թողնելը, բայց այն հայությունից «անջատելը», հայկական արձանագրությունները թաքցնելը և պատմությունը վերաշարադրելը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից չեզոք ակադեմիական մեկնաբանություն չէ։ Դա կարող է լինել համապատասխան համայնքի մշակութային իրավունքների խախտում։ ՄԱԿ-ի A/HRC/17/38 զեկույցը
3. Պահպանությունը ենթադրում է իսկության և ամբողջականության պահպանում
Միջազգային չափանիշներով հուշարձանը պարզապես քարե շինություն չէ։ Նրա արժեքի բաղադրիչներն են՝
պատմական անվանումը,
կառուցման ժամանակաշրջանն ու պատվիրատուն,
արձանագրությունները,
կրոնական պատկանելությունը,
ճարտարապետական առանձնահատկությունները,
այն ստեղծած ժողովրդի կամ համայնքի հիշողությունը,
տվյալ համայնքի՝ հուշարձանին հասանելիությունն ու դրա մեկնաբանմանը մասնակցելու իրավունքը։
Այս բաղադրիչներից որևէ մեկի դիտավորյալ վերացումը կամ կեղծումը խաթարում է հուշարձանի authenticity and integrity-ն՝ իսկությունն ու ամբողջականությունը։ ՄԱԿ-ի մշակութային իրավունքների զեկույցն ընդգծում է, որ նյութական ժառանգությունը պետք է պահպանվի հենց իր իսկությունն ու ամբողջականությունը պահպանելու նպատակով։
Հետևաբար, եկեղեցու պատերը վերանորոգելը չի օրինականացնում հայկական արձանագրության ջնջումը կամ հուշարձանի պատմական ինքնության փոխարինումը պետականորեն կառուցված կեղծ պատմությամբ։
4. Միջազգային դատարանը հատուկ պարտավորություն է սահմանել Ադրբեջանի համար
ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանը 2021 թ. դեկտեմբերի 7-ի պարտադիր ուժ ունեցող որոշմամբ Ադրբեջանին հանձնարարել է՝
«ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ կանխելու և պատժելու հայկական մշակութային ժառանգության նկատմամբ վանդալիզմի և պղծման գործողությունները, ներառյալ եկեղեցիները և այլ պաշտամունքի վայրերը, հուշարձանները, տեսարժան վայրերը, գերեզմանոցներն ու մշակութային առարկաները»։
Կարևոր է, որ դատարանն օգտագործել է ոչ թե անորոշ «քրիստոնեական ժառանգություն», այլ հենց “Armenian cultural heritage”՝ «հայկական մշակութային ժառանգություն» ձևակերպումը։ Հետևաբար Ադրբեջանը չի կարող կատարել այդ որոշումը՝ հայկական հուշարձանները «պահպանելով», բայց միաժամանակ պաշտոնապես ժխտելով դրանց հայկական ծագումը։ Այդպիսի մոտեցումը հակասում է դատարանի որոշման առարկային և նպատակին։ Տե՛ս՝ Միջազգային դատարանի գործը՝ Armenia v. Azerbaijan
5. Խտրական շարժառիթով ինքնության ջնջումը նաև CERD-ի խնդիր է
Միջազգային դատարանի որոշումը կայացվել է Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիայի՝ CERD-ի շրջանակում։ Սա նշանակում է, որ հայկական ժառանգության նկատմամբ վերաբերմունքը չի դիտարկվում միայն որպես քարերի և շենքերի պահպանության հարց։ Այն կապված է նաև ազգային և էթնիկ խմբի ինքնության, արժանապատվության և հավասար պաշտպանության իրավունքի հետ։
Եթե պետությունը մի ժողովրդի մշակութային ժառանգությունը վերագրում է մեկ այլ ժողովրդի, ջնջում է բնագրային արձանագրությունները կամ բացառում է ժառանգությունը ստեղծած համայնքի մասնակցությունը, այդ գործողությունները, հատկապես համակարգված հակահայ քաղաքականության պայմաններում, կարող են դիտարկվել որպես էթնիկ ինքնության նկատմամբ խտրական միջամտություն։
Պարոն Հաջիև, միջազգային իրավունքը պահանջում է պահպանել ոչ միայն քրիստոնեական հուշարձանի պատերը, այլև նրա իսկական պատմական ինքնությունը։ Հայկական եկեղեցին «աղվանական» կամ պարզապես անանուն «քրիստոնեական» հուշարձան ներկայացնելը, հայկական արձանագրությունները վերացնելը և Հայ առաքելական եկեղեցու ու հայ ժողովրդի հետ դրա կապը ժխտելը պահպանություն չէ։ Դա մշակութային յուրացում և ինքնության ջնջում է։
ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանի 2021 թ. դեկտեմբերի 7-ի որոշումը Ադրբեջանից պահանջում է պաշտպանել հենց հայկական մշակութային ժառանգությունը, ոչ թե նրա պատմական ինքնությունը վերափոխելուց հետո ստեղծված «քրիստոնեական ժառանգությունը»։
Հուշարձանը ֆիզիկապես կանգուն պահելը, բայց այն ստեղծած ժողովրդի անունը ջնջելը, մշակութային ոչնչացման մեկ այլ եղանակ է»: