«Ազգերի լիգայի որոշումն Ադրբեջանի վերաբերյալ». Վարդան Հակոբյան

Դիրիժոր Վարդան Հակոբյանը ֆեյսբուքյան իր էջում լուսանկարներ է հրապարակել ու գրել. «Ազգերի լիգայի որոշումն Ադրբեջանի վերաբերյալ, Սա տարեք ու մտցրեք նիկոլի ու իր թուրքմետ հոտի աչքը։
Այո։ Այս փաստաթուղթը Ազգերի լիգայի 1920 թ. պաշտոնական «Assembly Document 108» հուշագիրն է՝ Ադրբեջանի Հանրապետության՝ Ազգերի լիգա ընդունվելու դիմումի վերաբերյալ։ Ձեր ուղարկած անգլերեն և ֆրանսերեն էջերը նույն փաստաթղթի զուգահեռ տարբերակներն են։
Ստորև առանձնացնում եմ ամենակարևոր հատվածները՝ հայերեն թարգմանությամբ։
1. Ադրբեջանի տարածքի և նախկին պետականության մասին
Փաստաթուղթը գրում է.
«Անդրկովկասյան այն տարածքը, որտեղ առաջացել է Ադրբեջանի Հանրապետությունը, ըստ երևույթին այն տարածքն է, որը նախկինում կազմում էր Ռուսական կայսրության Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգները»։
Այնուհետև նշվում է, որ այդ տարածքը մոտ 40,000 քառակուսի մղոն էր և.
«Այս տարածքը, ըստ երևույթին, նախկինում երբեք առանձին պետություն չի կազմել, այլ մշտապես ընդգրկված է եղել ավելի խոշոր կազմավորումների մեջ՝ Մոնղոլական կամ Պարսկական, իսկ 1813 թվականից՝ Ռուսական կայսրության կազմում»։
Եվ ևս մեկ շատ հետաքրքիր նախադասություն.
«Նոր Հանրապետության համար ընտրված «Ադրբեջան» անվանումը նաև հարևան պարսկական նահանգի անվանումն է»։
2. Ինչ սահմաններ է նկարագրում փաստաթուղթը
Փաստաթուղթը նշում է, որ արևելքում սահմանը Կասպից ծովն էր, հյուսիսում՝ Դաղստանը, հյուսիս-արևելքում՝ Հյուսիսային Կովկասը, արևմուտքում՝ Վրաստանն ու Հայաստանը, իսկ հարավում՝ Պարսկաստանը։
Կարևոր նրբություն. սա տարածքի ընդհանուր աշխարհագրական նկարագրություն է, ոչ թե Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև վերջնական, իրավաբանորեն սահմանազատված պետական սահմանի հաստատում։
3. Բնակչության մասին տվյալները
Ըստ փաստաթղթում վկայակոչված վերջին ռուսական վիճակագրության՝ բնակչությունը մոտ 4,615,000 էր, այդ թվում՝
3,482,000՝ «մուսուլման թաթարներ»,
795,000՝ հայեր,
26,580՝ վրացիներ,
ինչպես նաև ռուսներ, գերմանացիներ, հրեաներ և այլ փոքրամասնություններ։
4. Ադրբեջանի Հանրապետության ստեղծումը
Փաստաթուղթը նշում է, որ Ռուսական իշխանության փլուզումից հետո Անդրկովկասի ժողովուրդները՝ Ադրբեջանի թաթարները, վրացիները և հայերը, սկզբում միավորվեցին դաշնային հանրապետության մեջ։
Այդ Անդրկովկասյան դաշնությունը լուծարվեց 1918 թ. մայիսի 26-ին, իսկ.
«Հաջորդ օրը՝ մայիսի 28-ին, Թիֆլիսում հռչակվեց Ադրբեջանի Հանրապետությունը»։
Ֆաթալի Խան Խոյսկին նշանակվեց կառավարության նախագահ։
5. Բաքվի վերաբերյալ կարևոր հատվածը
Նորաստեղծ Ադրբեջանի կառավարությունը Թիֆլիսից տեղափոխվեց իր տարածք, սակայն փաստաթուղթը նշում է, որ.
«...չկարողացավ տիրանալ իր մայրաքաղաք Բաքվին մինչև 1918 թ. սեպտեմբերի 14-ը, երբ քաղաքը տարհանվեց բոլշևիկյան ուժերի կողմից, որոնք նահանջում էին գերմանա-թուրքական ներխուժման առջև»։
6. Բրիտանացիների վերաբերմունքը Ադրբեջանի կառավարությանը
1918 թ. նոյեմբերի 17-ին բրիտանական զորքերի հրամանատար գեներալ Թոմսոնը մտավ Բաքու։
Փաստաթուղթը նշում է, որ սկզբում նա Ադրբեջանի կառավարությանը դիտարկում էր միայն որպես տեղական իշխանություն։
Նա հայտարարեց, որ տարածքը զբաղեցնում է նոր ռուսական կառավարության հետ համաձայնությամբ և.
«առանց կանխորոշելու Ռուսաստանի իրավունքներն այդ շրջանում»։
Միայն 1918 թ. դեկտեմբերի 28-ին Թոմսոնը հայտարարեց, որ Ադրբեջանի կառավարությունն այսուհետև կհամարվի միակ կանոնավոր տեղական կառավարությունը։
7. Ադրբեջանի ճանաչումը եղել է de facto, ոչ թե de jure
Սա փաստաթղթի իրավական առումով ամենակարևոր հատվածներից է։
1920 թ. հունվարի 12-ին Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում Ադրբեջանը, Վրաստանը և Հայաստանը ստացել էին de facto ճանաչում Դաշնակիցների Գերագույն խորհրդի կողմից։
Բայց փաստաթուղթն ընդգծում է.
«Պետք է նշել, սակայն, որ Միացյալ Նահանգների կառավարությունը չմիացավ այդ ճանաչմանը»։
Հաջորդ էջում էլ ավելի հստակ է ասվում, որ Ադրբեջանի պատվիրակությունն ինքը պնդում էր միայն de facto ճանաչման մասին, որը տրվել էր Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Ճապոնիայի կողմից, իսկ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր այդ ճանաչումից։
8. 1920 թ. ապրիլից Ադրբեջանի կառավարությունը փաստացի ցրվել էր
Փաստաթուղթը գրում է, որ 1920 թ. ապրիլի 25-ին Բաքվում բոլշևիկյան իրադարձությունները ստիպեցին Ադրբեջանի Հանրապետության իշխանություններին փախուստի դիմել։
«Կառավարության որոշ անդամներ, որոնք ընկան հեղափոխական ուժերի ձեռքը, սպանվեցին։ Հանրապետության բանակը ցրվեց»։
Այնուհետև նշվում է, որ երկաթուղիներով անցնող տարածքները շարունակում էին գտնվել բոլշևիկների վերահսկողության տակ, իսկ կառավարության կառույցները մասնատված էին։
Եզրակացությունը բավական կոշտ է.
«Ադրբեջանի Հանրապետության վարչակազմը կարող է գործել միայն անկայուն միջոցներով, իսկ նրա գործադիր և վերահսկիչ մարմինները դժվարությամբ են կապ պահպանում կենտրոնական կառավարության հետ, որն ինքն էլ տվյալ պահին ցրված է»։
9. Ազգերի լիգայի գլխավոր իրավական հարցը՝ Ադրբեջանը de jure պետությո՞ւն էր
Սա, իմ կարծիքով, ձեր ուղարկած փաստաթղթի ամենակարևոր իրավական ձևակերպումն է։
Ազգերի լիգայի հուշագիրը հարց է դնում.
Արդյո՞ք 1918 թ. մայիսին Հանրապետության հռչակումը և 1920 թ. հունվարին Դաշնակիցների կողմից տրված ճանաչումը բավարար են, որպեսզի Ադրբեջանը de jure համարվի «լիովին ինքնակառավարվող պետություն» Ազգերի լիգայի կանոնադրության իմաստով։
Այսինքն՝ փաստաթուղթն ինքնաբերաբար չի ընդունում, որ Ադրբեջանի միջազգային իրավական պետական կարգավիճակն արդեն անվիճելիորեն հաստատված էր։ Այն հենց այդ հարցը ներկայացնում է որպես իրավական խնդիր, որի վերաբերյալ պետք է որոշում կայացներ Լիգայի վեհաժողովը։
10. Երկրորդ իրավական խնդիրը՝ ո՞վ էր իրականում ներկայացնում Ադրբեջանը
Փաստաթուղթը նաև հարցնում է՝ նույնիսկ եթե Ադրբեջանը համարվի «լիովին ինքնակառավարվող պետություն», արդյո՞ք Ժնևում գտնվող ադրբեջանական պատվիրակությունն իրավասու էր ներկայացնելու երկրի օրինական կառավարությունը։
Եվ արդյո՞ք այդ կառավարությունն ընդհանրապես ի վիճակի էր իրականացնել Ազգերի լիգայի անդամակցությունից բխող միջազգային պարտավորությունները։
Ամենակարևոր եզրակացությունը
Այս էջերից կարելի է փաստաթղթային հիմքով ասել հետևյալը.
1920 թ. Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնական հուշագիրը արձանագրում էր, որ Ադրբեջանի նախկին տարածքը նախկինում առանձին պետություն չէր կազմել, Ադրբեջանի Հանրապետությունը ստեղծվել էր 1918-ին, ստացել էր միայն de facto ճանաչում մի շարք դաշնակից տերություններից, ԱՄՆ-ը չէր միացել այդ ճանաչմանը, իսկ 1920-ի վերջին նրա de jure պետական կարգավիճակն ու այն ներկայացնող կառավարության իրավասությունը Ազգերի լիգայի համար դեռ իրավական քննարկման հարց էին»։