«Միայն մեկ տեխնոլոգիական էկոհամակարգից կախվածությունը պարունակում է կրիտիկական ռիսկեր». Լևոն Զուրաբյան

ՀԱԿ փոխնախագահ Լևոն Զուրաբյանի ֆեյսբուքյան գրառումը. «AI ՆԱԽԱԳԻԾ, ՈՐԸ ԿԱՐՈՂ Է ԻՐԱԿԱՆԱՑՆԵԼ ՄԻԱՅՆ ԼԵԳԻՏԻՄ ԵՎ ԻՆՔՆԻՇԽԱՆ ԻՇԽԱՆՈւԹՅՈւՆԸ
Հրազդանում Firebird-ի ԱԻ գործարանի բացումը և NVIDIA Blackwell/Rubin գերհզոր ենթակառուցվածքների տեղակայումը (18 Մգվտ այս պահին, հետագայում 300 Մգվտ) իրականում շատ մեծ նվաճում է, որը թույլ է տալիս Հայաստանին իսկապես երևացող տեղ ստանալ գլոբալ տեխնոլոգիական քարտեզի վրա:
Նախագծի բաղադրիչ մաս է կազմում Ղազախստանում 1000 Մգվտ հզորությամբ ԱԻ գործարանի կառուցումը և երկու գործարանների գործակցությունը Ադրբեջանի տարածքով տվյալների փոխանցման միջոցով (արդեն հայտնի դարձած Թիմ Տելեկոմի և Azer Telecom-ի համաձայնագրի շնորհիվ):
Սակայն, ներկայիս սուր աշխարհաքաղաքական դիմակայության պայմաններում, միայն մեկ տեխնոլոգիական էկոհամակարգից կախվածությունը պարունակում է կրիտիկական ռիսկեր:
Հայաստանի սուվերենության և տնտեսական անվտանգության հաջորդ տրամաբանական քայլը պետք է լինի արևելյան այլընտրանքային ԱԻ հաշվողական հանգույցի (AI Compute Hub) նախագծումը՝ Չինաստանի (տեխնոլոգիական հարթակ) և Իրանի (էներգետիկ և լոգիստիկ հարթակ) հետ համագործակցությամբ:
ԱՄՆ արտահանման խիստ սահմանափակումների (EAR) և պատժամիջոցների պայմաններում ամերիկյան և չինական համակարգերը Հայաստանի տարածքում չեն կարող հանդիպել նույն ցանցում:
Լուծումը ֆիզիկապես և իրավաբանորեն անջատված (այսպես կոչված Air-Gapped) հետևյալ կառուցվածքն է.
1. Արևմտյան կլաստեր (Firebird): Կգործի ԱՄՆ տեխնոլոգիական ստանդարտներով, կսպասարկի արևմտյան առևտրային հսկաներին (օրինակ՝ Perplexity-ին) և ստարտափներին:
2. Արևելյան կլաստեր (Նոր առաջարկվող նախագիծ): Հիմնված կլինի չինական արտադրության AI չիպերի (Huawei Ascend 910 սերիա կամ Moore Threads) և ներքին ծրագրային ապահովման վրա: Այն կկառավարվի առանձին իրավաբանական անձի կողմից՝ բացառելով երկրորդային պատժամիջոցների ռիսկը արևմտյան ներդրողների համար:
ԱԻ տվյալների կենտրոնների գործարկման ամենամեծ ծախսատար հոդվածը էլեկտրաէներգիան է (օպերացիոն ծախսերի մինչև 40-50%-ը)։
Օգտագործելով Իրանի հետ գործող «Գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» պայմանագիրը և մեր ջերմաէլեկտրակայանների հզորությունները՝ Հայաստանը կարող է ստեղծել էներգիայի էժան, կայուն և ներքին աղբյուր հատուկ այս երկրորդ հանգույցի համար:
Ադրբեջանով անցնող Տրանսկասպյան մալուխի կողքին, Իրանով դեպի Պարսից ծոց գնացող մեր սեփական օպտիկամանրաթելային ցանցը կստեղծի տվյալների տարանցման անկախ հարավային միջանցք: Սա կնվազեցնի Ադրբեջանի կողմից հնարավոր թվային շրջափակման (այսպես կոչված՝ Kill Switch-ի) ռիսկերը:
Աշխարհաքաղաքական օգուտները Հայաստանի համար ակնհայտ են: Եթե գլոբալ ճգնաժամի կամ Վաշինգտոնի քաղաքականության փոփոխության պատճառով սահմանափակվի NVIDIA-ի չիպերի թարմացումը կամ սպասարկումը, Հայաստանը չի կորցնի իր հաշվողական հզորությունը: Չինական տեխնոլոգիաներով աշխատող զուգահեռ կենտրոնը կապահովի պետական անվտանգության և տնտեսության անխափան թվային թիկունքը:
Քանի որ այս կենտրոնի տեխնոլոգիական կապիտալը կլինի ավելի էժան, քան արևմտյան սահմանափակ հասանելիությամբ չիպերը, Հայաստանը կկարողանա տեղական բուհերին, գիտնականներին և ստարտափներին տրամադրել գրեթե անվճար կամ խիստ սուբսիդավորված հաշվողական ժամանակ (Compute Time)՝ հայալեզու: AI մեծ մոդելներ (LLM) և պաշտպանական համակարգեր մշակելու համար:
Հայաստանն այսպիսով, Հայ Ազգային Կոնգրեսի «Երկիր-Կամուրջ» կոնցեպտին համաձայն, կարող է դառնալ թվային «չեզոք գոտի», եզակի հարթակ, որտեղ Գլոբալ Հյուսիսի և Գլոբալ Հարավի տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքները կգործեն կողք կողքի՝ ապահովելով առավելագույն ռազմավարական և աշխարհաքաղաքական բալանս:
Թվային դարաշրջանում սուվերենությունը չի ապահովվում միայն բանակով, այն ապահովվում է նաև արհեստական բանականության արտադրության դիվերսիֆիկացիայով: Երկրորդ՝ այլընտրանքային հանգույցի ստեղծումը կդառնա Հայաստանի տեխնոլոգիական անկախության ամենահուսալի երաշխիքներից մեկը:
Բնականաբար, այսօրվա խամաճիկային ոչ-լեգիտիմ իշխանությունը նման քայլերի ընդունակ չէ, բայց ռազմավարական պլանավորումն ու հանրային նախապատրաստությունը պետք է սկսել այսօրվանից»: