«Կուզեի՝ Հայաստանն էլ նման «միայնության» մեջ լիներ»․ Արա Պապյան

Դիվանագետ, ԱԺԲ անդամ Արա Պապյանի ֆեյսբուքյան գրառումը. «Ոմանք, որ տարրական պատկերացում չունեն Միջին արևելքի հարաբերությունների և Իսրայելի մասին, բերում են Իսրայելի օրինակը նշելու համար՝ տեսեք Իսրայելը միայնակ է պայքարում, հետևաբար մենք էլ կարող ենք առանց արտաքին աջակցության դիմակայել մեր թշնամիներին։ Նախ մենք Իսրայել չենք՝ դեռ։ Հետո, Իսրայելն ունի հավատարիմ և սկզբունքային դաշնակից։ ԱՄՆ Ռուսաստանը չի, որ գցի իր դաշնակցին։
Բերեմ որոշ թվեր միայն։ Ասեմ, որ սա ամբողջական պատկերը չէ, այլ ընդանուր ուրվագիծը։ Կուզեի՝ Հայաստանն էլ նման «միայնության» մեջ լիներ։
ԱՄՆ-ը Իսրայելի գլխավոր ռազմական, ֆինանսական և դիվանագիտական հովանավորն է։ 1948 թվականից մինչև 2025 թվականը տրամադրված ամերիկյան պետական օգնության ընդհանուր անվանական արժեքը գնահատվում է մոտ 174 միլիարդ դոլար, իսկ այսօրվա գնողունակությամբ՝ ավելի քան 300 միլիարդ դոլար։ Ներկայում օգնության գրեթե ամբողջ ծավալը ռազմական բնույթ ունի։
1. Կանոնավոր տարեկան օգնությունը
2016 թվականին ստորագրված ամերիկա–իսրայելական տասնամյա հուշագրով ԱՄՆ-ը պարտավորվել է 2019–2028 ֆինանսական տարիներին Իսրայելին տրամադրել ընդհանուր առմամբ 38 միլիարդ դոլար։
Օգնության տեսակ․ Տարեկան գումարը․ Նպատակը
Foreign Military Financing — FMF 3.3 մլրդ դոլար Ամերիկյան զենք, ինքնաթիռներ, զինամթերք և ռազմական ծառայություններ գնելու համար
Հակահրթիռային պաշտպանություն 500 մլն դոլար «Երկաթե գմբեթ», «Դավթի պարսատիկ», Arrow-2 և Arrow-3 համակարգերի մշակում և արտադրություն
Ընդամենը 3.8 մլրդ դոլար տարեկան Հիմնական կանոնավոր ռազմական աջակցություն
Այսինքն՝ միջին հաշվով ԱՄՆ-ը Իսրայելին տրամադրում է շուրջ 10.4 միլիոն դոլար օրական։ Աղբյուրը՝ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտ
FMF-ը հիմնականում կանխիկ գումար չէ, որը Իսրայելը կարող է ազատորեն ծախսել։ Այն ամերիկյան բյուջեից տրվող դրամաշնորհային վարկավորում է, որով Իսրայելը գնում է հիմնականում ԱՄՆ-ում արտադրված զենք և ռազմական ծառայություններ։ Այդ պատճառով օգնության զգալի մասը փաստորեն վերադառնում է ամերիկյան ռազմարդյունաբերական ընկերություններին։
2. 2023–2024 թվականների արտակարգ օգնությունը
2023 թվականի հոկտեմբերի 7-ի հարձակումից հետո կանոնավոր տարեկան օգնությունից բացի ԱՄՆ Կոնգրեսը 2024 թվականի ապրիլին ընդունեց շուրջ 14.1 միլիարդ դոլարի՝ Իսրայելին առնչվող արտակարգ ռազմական փաթեթ։
Ուղղություն Գումար
«Երկաթե գմբեթ» և «Դավթի պարսատիկ» համակարգեր 4.0 մլրդ դոլար
Iron Beam լազերային պաշտպանության համակարգ 1.2 մլրդ դոլար
Լրացուցիչ FMF ռազմական ֆինանսավորում 3.5 մլրդ դոլար
Զենքի և զինամթերքի արտադրական կարողությունների ընդլայնում 1.0 մլրդ դոլար
Իսրայելին փոխանցված ամերիկյան պաշարների համալրում և ռազմական ծառայություններ մոտ 4.4 մլրդ դոլար
Ընդամենը մոտ 14.1 մլրդ դոլար
Այս գումարներից մի մասը անմիջապես Իսրայելին տրամադրվող օգնություն է, իսկ մյուս մասը ծախսվում է ԱՄՆ-ում՝ Իսրայելին փոխանցված զինամթերքը փոխարինելու, ամերիկյան ուժերի գործողությունները ֆինանսավորելու և արտադրությունն ընդլայնելու համար։ Ուստի 14.1 միլիարդը ամբողջությամբ Իսրայելի կառավարությանը փոխանցված կանխիկ գումար չէ։
Միայն 2024 ֆինանսական տարում կանոնավոր և արտակարգ ծրագրերը միասին Իսրայելին հասանելի դարձրեցին մոտ 12.5–13 միլիարդ դոլարի ուղղակի ռազմական ֆինանսավորում և հակահրթիռային աջակցություն, իսկ Իսրայելի անվտանգությանն առնչվող ամբողջ ամերիկյան փաթեթն ավելի մեծ էր։
3. Զենքի վաճառքը օգնություն չէ
Պետք է տարբերել երեք հասկացություն.
Ռազմական օգնություն կամ դրամաշնորհ — վճարում է ԱՄՆ բյուջեն։
Զենքի վաճառք — վճարում է Իսրայելը, երբեմն՝ ամերիկյան օգնության հաշվին։
Վարկային երաշխիք — ԱՄՆ-ը երաշխավորում է Իսրայելի առևտրային վարկը, բայց գումարը սովորաբար ուղղակիորեն չի փոխանցում։
Օրինակ՝ վերջին տարիներին հայտարարված տասնյակ միլիարդավոր դոլարների F-15, F-35, ուղղաթիռների, ռումբերի և հրթիռների գործարքները ամբողջությամբ նոր «օգնություն» համարել ճիշտ չէ։ Դրանց մի մասը վաճառք է, որը մատակարարվելու և վճարվելու է երկար տարիների ընթացքում։
4. Ֆինանսական և տնտեսական օգնությունը
1971–2007 թվականներին Իսրայելը ԱՄՆ-ից ստանում էր նաև զգալի տնտեսական օգնություն։ Սակայն Իսրայելի տնտեսության զարգացմանը զուգընթաց այդ ծրագիրը աստիճանաբար կրճատվեց և փաստորեն ավարտվեց 2008 թվականին։
Այսօր ուղղակի տնտեսական կամ քաղաքացիական օգնությունը համեմատաբար աննշան է՝ տարեկան միայն մի քանի միլիոն դոլարի առանձին ծրագրեր։ Հիմնական օգնությունը ռազմական է։
Ֆինանսական աջակցության այլ ձևերից են.
1990-ականների մոտ 10 մլրդ դոլարի վարկային երաշխիքները՝ խորհրդային և եթովպական հրեաների վերաբնակեցման համար,
2003 թվականին հաստատված մինչև 9 մլրդ դոլարի վարկային երաշխիքները՝ Իսրայելի տնտեսության վերականգնման համար,
հարկային արտոնություններ ամերիկյան մասնավոր նվիրատվությունների և բարեգործական կազմակերպությունների համար,
համատեղ գիտական, տեխնոլոգիական, կիբեռանվտանգության, հակաթունելային և հակադրոնային ծրագրեր։
Վարկային երաշխիքները չպետք է ամբողջությամբ գումարել ուղղակի օգնությանը. դրանք հնարավորություն են տալիս Իսրայելին ավելի ցածր տոկոսադրույքով վարկ վերցնել, իսկ ԱՄՆ-ը վճարում է միայն չվճարման դեպքում։
5. Ռազմական աջակցության ոչ դրամական բաղադրիչները
ԱՄՆ աջակցությունը չի սահմանափակվում բյուջետային հատկացումներով։ Այն ներառում է նաև՝
F-35 և F-15 կործանիչներ, Apache ուղղաթիռներ,
ճշգրիտ կառավարվող ռումբեր և JDAM համալիրներ,
հրետանային արկեր, հրթիռներ և ավիացիոն զինամթերք,
հետախուզական և արբանյակային տեղեկատվություն,
համատեղ զորավարժություններ և ռազմական պլանավորում, Իսրայելում տեղակայված ամերիկյան ռազմական պաշարներ, Միջերկրական և Կարմիր ծովերում ամերիկյան ռազմածովային ուժերի տեղակայում,
ամերիկյան ուժերի մասնակցություն Իրանի և նրա դաշնակիցների հրթիռներն ու անօդաչուները խոցելուն,
Իսրայելի «որակական ռազմական առավելության»՝ Qualitative Military Edge-ի իրավական պահպանում։
ԱՄՆ օրենսդրությամբ Վաշինգտոնը պարտավոր է Մերձավոր Արևելքում զենք վաճառելիս հաշվի առնել, որ Իսրայելը պահպանի իր տեխնոլոգիական և ռազմական առավելությունը տարածաշրջանի հնարավոր հակառակորդների նկատմամբ։
6. Դիվանագիտական օգնությունը
Դիվանագիտական աջակցությունը դրամական արտահայտություն չունի, սակայն ռազմավարական նշանակությամբ երբեմն հավասարազոր է ռազմական օգնությանը։
Այն հիմնականում դրսևորվում է հետևյալ ձևերով.
ԱՄՆ-ը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում բազմիցս կիրառել է վետո՝ Իսրայելին քննադատող, պատժամիջոցներ նախատեսող կամ հրադադար պահանջող բանաձևերի դեմ։
1970-ականներից ի վեր ԱՄՆ-ը Իսրայելին վերաբերող բանաձևերի դեմ վետոն կիրառել է տասնյակ անգամներ։
Վաշինգտոնը հաճախ դեմ է քվեարկում կամ ձգտում է մեղմել Իսրայելին քննադատող ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի, Մարդու իրավունքների խորհրդի և այլ մարմինների բանաձևերը։
ԱՄՆ-ը հակազդում է Իսրայելի միջազգային մեկուսացման և նրա դեմ համապարփակ տնտեսական պատժամիջոցների փորձերին։
Վաշինգտոնը պաշտպանում է Իսրայելի դիրքերը Միջազգային քրեական դատարանի և այլ միջազգային կառույցների հետ հարաբերություններում։
ԱՄՆ-ը միջնորդում է Իսրայելի և արաբական պետությունների միջև հարաբերությունների կարգավորմանը, այդ թվում՝ «Աբրահամյան համաձայնագրերի» շրջանակում։
ԱՄՆ-ը նաև անվտանգության երաշխիքներ ու օգնություն է տրամադրում Եգիպտոսին և Հորդանանին՝ Իսրայելի հետ նրանց խաղաղության պայմանագրերի կայունությունը պահպանելու նպատակով։
Օրինակ՝ ԱՄՆ-ը 2023 թվականի դեկտեմբերի 8-ին վետո կիրառեց Գազայում անհապաղ մարդասիրական հրադադար պահանջող բանաձևի դեմ։ Նման քայլերը Իսրայելին պաշտպանում են պարտադիր ուժ ունեցող Անվտանգության խորհրդի որոշումներից։ ՄԱԿ-ի վետոների պաշտոնական շտեմարան
Ընդհանուր գնահատական
Կարճ ձևակերպմամբ՝
1948–2025 թթ. ուղղակի օգնությունը՝ մոտ 174 մլրդ դոլար անվանական արժեքով,
այսօրվա գնողունակությամբ՝ ավելի քան 300 մլրդ դոլար,
կանոնավոր օգնությունը՝ տարեկան 3.8 մլրդ դոլար,
2024 թվականի արտակարգ՝ Իսրայելին առնչվող փաթեթը՝ մոտ 14.1 մլրդ դոլար,
ներկայում օգնության գրեթե ամբողջ ծավալը՝ ռազմական,
ուղղակի տնտեսական օգնությունը՝ գրեթե դադարեցված,
դիվանագիտական աջակցությունը՝ ՄԱԿ-ում վետոներ, միջազգային ճնշումների զսպում և Իսրայելի ռազմավարական դիրքերի պաշտպանություն։
Այսպիսով, ԱՄՆ աջակցությունը պարզապես տարեկան 3.8 միլիարդ դոլարը չէ։ Եթե դրան գումարվեն արտակարգ հատկացումները, հակահրթիռային համատեղ ծրագրերը, հետախուզական աջակցությունը, տարածաշրջանում ամերիկյան ուժերի գործողությունները և դիվանագիտական պաշտպանությունը, Իսրայելին տրամադրվող ամերիկյան ընդհանուր աջակցությունը որոշ տարիների հասնում է տարեկան տասնյակ միլիարդավոր դոլարների։
(Սրա մեջ դեռ ներառված չեն այն բազմամիլիարդ նվիրատվությունները, որոնք հանվում են նվիրատուի եկամտահարկից, այսինքն՝ ի վերջո նորից ԱՄՆ բյուջեի հաշվին են։ Օրինակ՝ ինչպես «Հայաստան» հիմնադրամի նվիրտվություններ էին, որոնք ի վերջո զգալիորեն ԱՄՆ բյուջեի հաշվին էին)»։